EH-REK: Ekohydrologiczna rekultywacja zbiorników rekreacyjnych „Arturówek” (Łódź) jako modelowe podejście do rekultywacji zbiorników miejskich.

Długookresowe cele polityki ekologicznej państwa wiążą się z perspektywiczną wizją zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, której podstawowe elementy to pełna integracja polityki ekologicznej z polityką przestrzenną, regionalną, konsumencką oraz polityką poszczególnych sektorów gospodarczych. Formę podejmowanych działań, ich cele oraz ramy czasowe wytyczają Dyrektywy Unii Europejskiej, które zobowiązują kraje członkowskie, w tym Polskę, do osiągnięcia wymiernych efektów. Krótki czas pozostały do realizacji postanowień Ramowej Dyrektywy Wodnej (2000/60/EC) wymaga opracowania pionierskich, systemowych rozwiązań, wychodzących naprzeciw oczekiwaniom unijnym. Ekosystemy wodne terenów miejskich wymagają szczególnej uwagi, ze względu na siłę wpływu antropopresji z jednej strony, oraz ich ogromne znaczenie dla jakości życia, a tym samym konkurencyjności miast i ich rozwoju, z drugiej. Zmiana podejścia do zarządzania zasobami wodnymi w miastach jest więc konieczna, dla spełnienia wymogów dyrektyw, poprawy jakości życia w miastach, obniżenia kosztów zarządzania zasobami wodnymi i zrównoważonego rozwoju miast. 

Cele przedsięwzięcia:

Celem proponowanego projektu jest podjęcie kompleksowych działań w oparciu o podejście systemowe wykorzystujące koncepcję ekohydrologii dla rekultywacji zbiorników w Arturówku, służącym jako jeden z podstawowych terenów rekreacyjnych dla miasta Łodzi. Projekt zaproponuje innowacyjne podejście w zakresie:

1. skonsolidowania wiedzy dotyczącej funkcjonowania wodnych ekosystemów miejskich,
2. metod planowania i podejmowania decyzji w zarządzaniu ekosystemami wodnymi na terenach miejskich,
3. opracowanych i zastosowanych technologii ekohydrologicznych i ich synergii dla osiągnięcia celów wyznaczonych przez dyrektywy europejskie (Dyrektywa 2006/7/WE dotycząca zarządzania jakością wody w kąpieliskach, Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE) oraz
4. systemu szkoleń, rozpowszechnienia wiedzy i współpracy w oparciu o współdziałanie a ramach platformy interesariuszy.

Krótka charakterystyka terenu i planowanych działań rekultywacyjnych:

Teren rekultywacji obejmuje źródłowy odcinek rzeki Bzury i zespół zbiorników Arturówek. Zespół zbiorników Arturówek zlokalizowany jest w północnej części Łodzi, wśród lasów na obszarze źródliskowym rzeki Bzury. Składa się z trzech połączonych zbiorników: górnego (pow. 1,08 ha, pojemność 10,000 m3), środkowego (pow. 2,58 ha, w tym wyspa o pow. 0,03 ha, pojemność 34,900 m3) oraz dolnego (pow. 3,05 ha, pojemność 40,600 m3). Czaszę zbiornika górnego o najmniejszej powierzchni, pełniącego obecnie funkcje osadnika, planuje się przekształcić w system sedymentacyjno-biofiltracyjny. Zbiorniki dolny i środkowy służą do celów rekreacyjnych. Planuje się tu przeprowadzenie takich działań jak: konstrukcja buforowych stref roślinności, mat roślinności pływającej, czyszczenie dna zbiorników.

Odcinek rzeki Bzury powyżej zbiorników Arturówek jest odbiornikiem ścieków burzowych. W tym miejscu planuje się konstrukcję  systemu sedymentacyjno-biofiltracyjnego. Ponadto, Bzura na tym odcinku posiada kaskadę 17 niewielkich sztucznych zbiorników małej retencji. Planowana jest ekohydrologiczna adaptacja 2 z nich - Bzura 7 i Bzura 8 - pod kątem intensyfikacji samooczyszczania rzeki – w systemy biofiltrów/wetlandów w oparciu o zasady ekohydrologii i fitoremediacji.

Cele szczegółowe: 

1. Opracowanie szczegółowego koncepcyjnego programu działań dla rekultywacji zbiorników rekreacyjnych w Arturówku (Łódź); Zaproponowany program działań ma na celu poprawę jakości wody i statusu ekologicznego obiektów objętych opracowaniem. Jednym z podstawowych wskaźników poprawy jakości wody będzie ograniczenie występowania toksycznych zakwitów sinicowych, co w zbiornikach Arturówek o przeznaczeniu rekreacyjnym ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa ekologicznego jego użytkowników. Proponowane opracowanie będzie opierać się na podejściu systemowym: a) wykorzystującym analizę zagrożeń i szans zlewni zbiornika; b) harmonizującym biotechnologie ekologiczne z innowacjami technologicznymi oraz c) wykorzystującym zasady ekohydrologii jako nauki transdyscyplinarnej. Na etapie przygotowania opracowania wykonana zostanie analiza wariantowa powyższych rozwiązań. W trakcie opracowania wykorzystane zostaną modele matematyczne, które pozwolą na optymalizację projektowanych systemów.

2. Wdrożenie opracowanego programu działań i realizacja zaplanowanych w nim inwestycji; Opracowany program działań pozwoli na identyfikację przedsięwzięć i inwestycji, które przy określonych uwarunkowaniach realizacji projektu pozwolą na osiągnięcie zaplanowanych rezultatów przy zachowaniu niskiego współczynnika koszty/efektywność. Na tej podstawie sporządzone zostanie studium wykonalności i szczegółowe projekty budowlane proponowanych rozwiązań, które poprzedzą realizację projektów inwestycyjnych.
3. Wykorzystanie systemu modelowego (demonstracyjnego) rekultywacji zbiorników do działalności dydaktycznej i szkoleniowej; Wdrożenie opracowanego programu działań i realizacja zaplanowanych w nim inwestycji stworzą spójny system modelowy, demonstrujący innowacyjne podejście do zarządzania zasobami wodnymi na terenach miejskich. W ramach realizacji projektu zainstalowane zostaną systemy monitoringu on-line, pozwalające na ocenę osiągniętych rezultatów związanych z poprawą jakości wody i na testowanie skuteczności zastosowanych rozwiązań. Stworzony system modelowy (demonstracyjny) – obejmujący wykonane inwestycje, modele matematyczne, monitoring on-line - stanie się podstawą adaptacji zaproponowanych rozwiązań dla planowania wdrożeń na innych zbiornikach miejskich w Łodzi, poza Łodzią i na innych terenach zurbanizowanych. Stworzony system modelowy posłuży również przeprowadzeniu szkoleń: na poziomie miasta - dla łódzkiej platformy interesariuszy sektora wodnego (grupa „Learning Alliance” utworzona w wyniku projektu europejskiego SWITCH), na poziomie krajowym - dla pracowników WIOS, RZGW, administracji miast oraz na poziomie międzynarodowym - w szkoleniach prowadzonych przez Uniwersytet Łódzki i inne jednostki naukowo-badawcze, między innymi dla stażystów z UNESCO IHP, stażystów międzynarodowych, uczestników kursów ekohydrologii. Działania edukacyjne obejmą również społeczeństwo (poziomy nauczania od szkół podstawowych do uczelni wyższych) oraz działania podnoszące świadomość ekologiczną (min. publikacja broszur, informacje w mediach). Utworzenie systemu modelowego będzie obejmowało także opracowanie programu i materiałów szkoleniowych dla poszczególnych grup docelowych.
4. Przygotowanie podręcznika eksploatacji systemu; Podręcznik obejmować będzie czytelne instrukcje eksploatacji nowo powstałego systemu i będzie stanowił podstawę jego prawidłowego funkcjonowania w trakcie realizacji projektu jak i po jego zakończeniu.
5. Opracowanie ramowej strategii rekultywacji dla innych zbiorników i rzek Łódzkich; Łódź jest miastem położonym na wododziale Odry i Wisły. Swój początek bierze tu 18 rzek, z których większość w okresie gwałtownego rozwoju przemysłu w XIX w. została uregulowana i włączona do systemu kanalizacji ogólnospławnej. Po upadku przemysłu tekstylnego, miasto zmienia swój wizerunek i staje się ośrodkiem edukacji, nauki, innowacji i nowych technologii, oraz rewitalizacji dziedzictwa kulturowego – unikalnego w skali Europy i świata kompleksów fabryczno–socjalnych. Zmiana wizerunku miasta będzie pełniejsza, przy włączeniu w proces zintegrowanej rewitalizacji aspektów ekologicznych min.: sieci rzek łódzkich, które z technicznego punktu widzenia mogą podgalać rehabilitacji. Wraz z licznymi parkami, będą one stanowić zielono-niebieską sieć (blue-green network - koncepcja: Zalewski, nie publikowane) poprawiającą warunki życia w mieście, jego konkurencyjność i warunki rozwoju. Identyfikacja kluczowych ekosystemów do rekultywacji przyczyni się do tego procesu. W opracowana zostanie ramowa strategia rekultywacji kluczowych ekosystemów wodnych w Łodzi, w oparciu o System Wspierania Decyzji i rozwiązania wypracowane w niniejszym projekcie.

Oczekiwane rezultaty (określone w sposób ilościowy) – wskaźniki osiągnięcia rezultatów:

1. Adaptacja ekohydrologiczna istniejących zbiorników wodnych Bzura 7 i Bzura 8 zlokalizowanych powyżej zbiorników "Arturówek" wpłynie na poprawę jakości wody poniżej zbiorników o 20%, do czerwca 2013.
2. Konstrukcja systemu sedymentacyjno-biofiltracyjnego i jego eksploatacja wpłynie na poprawę jakości wody dopływającej z odpływu burzowego o 50%, do marca 2013.
   
3. Adaptacja ekohydrologiczna czaszy zbiornika górnego "Arturówek" wpłynie na poprawę jakości wody odpływającej z adaptowanego zbiornika o 20%, do marca 2014.
4. Lokalizacja i konstrukcja stref buforowych i mat roślinności pływającej i ich eksploatacja wpłynie na wycofanie związków biogennych w ilości min. 2,5 kg/rok, przy objętości zbiornika ok. 75 000 m3.
   
5. Usuwanie osadów dennych i podejmowanie dodatkowych działań ograniczających zasilanie wewnętrzne wpłynie na osiągnięcie w 20% założonego efektu ekologicznego „Ograniczenie zakwitów sinicowych” do września 2012.
6. Łączny efekt ekologiczny realizacji zadań inwestycyjnych wpłynie na osiągnięcie założonych efektów ekologicznych w: 20% do końca 2012, 50% do końca 2013 i 100% do końca 2014.
   

Planowany efekt rzeczowy:

1. Dokument identyfikujący uwarunkowania realizacji projektu w oparciu o analizę zagrożeń i szans w kontekście opracowania koncepcyjnego programu działań rekultywacji zbiorników.
2. Opracowanie przedstawiające koncepcyjny program działań dla rekultywacji zbiorników na podstawie analizy wariantowej rozwiązań;
   
3. Konstrukcje hydrotechniczne zaprojektowane zgodnie z wytycznymi opracowania koncepcyjnego;
   
4. Podręcznik dla zarządzania systemem zbiorników „Arturówek”;
5. Oprzyrządowanie systemu modelowego - piezometry do pomiarów jakości wody gruntowej, system monitoringu on-line - służącego do monitorowania postępu rekultywacji i jako element systemu szkoleń i edukacji;
6. Program szkoleniowy i edukacyjny dla specjalistów, społeczeństwa i administracji;
7. Ramowa strategia rewitalizacji kluczowych ekosystemów wodnych w Łodzi

Planowany efekt ekologiczny:

1. Poprawa jakości środowiska przyrodniczego, wody i wartości rekreacyjnych zbiorników „Arturówek” w Łodzi; 
2. Zastosowanie ekohydrologii w zrównoważonej gospodarce wodnej na terenach miejskich ze szczególnym uwzględnieniem transferu wiedzy o innowacyjnych technologiach i rozwiązaniach systemowych dla decydentów i społeczeństwa;
   
3. Opracowanie naukowych podstaw do rekultywacji miejskich ekosystemów wodnych pod kątem wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej UE;